ŻÓŁTE ŻONKILE W STRZELNIE. HOŁD DLA SPOŁECZNOŚCI ŻYDOWSKIEJ I OFIAR ZAGŁADY

W 83. rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim w Strzelnie odbyły się uroczystości upamiętniające dawną społeczność żydowską miasta. W ramach ogólnopolskiej akcji „Żonkile” uczestnicy oddali hołd na cmentarzu żydowskim oraz w lesie w Ciencisku – miejscu masowej egzekucji z 1942 roku. W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Poznaniu, lokalne władze, duchowieństwo, harcerze i uczniowie strzeleńskich szkół.

Pamięć, która łączy

Choć ogólnopolska akcja „Żonkile” przypada 19 kwietnia, w Strzelnie uroczystości odbyły się już 13 kwietnia. Spotkanie rozpoczęło się na cmentarzu żydowskim przy ul. Powstania Wielkopolskiego, gdzie zgromadzeni oddali hołd dawnym mieszkańcom miasta wyznania mojżeszowego. W tym roku ogólnopolska akcja odbywa się pod hasłem „Łączy nas pamięć”, a jej motywem przewodnim jest siła świadectw, indywidualnych historii, relacji ocalałych, dokumentów i śladów życia tych, którzy doświadczyli Zagłady.

Symbol żółtego żonkila, nawiązujący do gestu Marka Edelmana, ostatniego przywódcy powstania w getcie warszawskim, towarzyszył wszystkim uczestnikom. Harcerze i uczniowie przypinali papierowe kwiaty, a pod pomnikiem‑macewą oraz przy zbiorowej mogile w Ciencisku złożono żywe żółte żonkile w doniczkach.

Strzeleńscy Żydzi – historia przerwana

Podczas uroczystości przypomniano dzieje lokalnej społeczności żydowskiej. Pierwsi Żydzi osiedlili się w Strzelnie po pożarze Inowrocławia w 1775 roku. W XIX wieku ich liczba rosła – w 1816 roku mieszkało tu 74 Żydów, a w 1867 roku już 580. W 1844 roku wybudowano nową synagogę przy obecnej ul. Inowrocławskiej, a przy ul. Lipowej działała szkoła żydowska. Cmentarz żydowski, założony w XIX wieku, został zniszczony podczas II wojny światowej. Nie zachowała się żadna macewa. W 2013 roku, z inicjatywy Marcina Natana Dudka‑Lewina oraz Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, odsłonięto na jego terenie pomnik stylizowany na macewę, przywracając temu miejscu należną pamięć – Witam was w miejscu, które jest uświęcone zmarłymi strzelnianami pochodzenia żydowskiego. To są Polacy, którzy żyli w Strzelnie, mieszkali, pracowali i dzisiaj są z nami, jako osoby pochowane na tym żydowskim cmentarzu. Mamy wielki zaszczyt, że możemy dzisiaj gościć w Strzelnie wspólnie z księdzem dziekanem panią, która jest przewodniczącą Gminy Żydowskiej w Poznaniu Alicję Kobus. 19 kwietnia obchodzimy i to jest cel naszego spotkania, rocznicę dramatycznego powstania w getcie żydowskim w Warszawie. Grupka ledwo co uzbrojonych Żydów, młodych ludzi poszła na pewną śmierć. Starła się z olbrzymim tytanem, złym systemem hitlerowskim, którzy mogli czekać albo na śmierć, albo iść z bronią do walki. Zrobili to samo co nasi powstańcy warszawscy, tylko trochę wcześniej. Od 19 kwietnia 1943 roku do 16 maja trwały nierówne walki generalnie jedynie na wyniszczenie. Ale pokazali, że potrafią, że nie muszą czekać, że chcą iść do walki, żeby zwyciężyć chociaż mentalnie – mówił burmistrz Dariusz Chudziński.  

Ciencisko – las, który pamięta

Po uroczystości na cmentarzu delegacja udała się do lasu w Ciencisku, gdzie znajduje się miejsce masowej egzekucji z okresu okupacji. Najprawdopodobniej około 20 grudnia 1942 roku Niemcy zamordowali tam grupę Żydów, więźniów obozów pracy przymusowej z okolic Inowrocławia. Symboliczna mogiła w głębi lasu, po lewej stronie drogi między Kurzebielą a Cienciskiem, stała się drugim punktem tegorocznych obchodów.

Obecni na uroczystości

W wydarzeniu udział wzięli: Alicja Kobus, przedstawicielka Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Poznaniu Elżbieta i Jacek Żak – Jewish Community of Poznan Dariusz Chudziński – burmistrz Strzelna Monika Kuberska – wiceburmistrz Strzelna ks. Jan Kwiatkowski – proboszcz i dziekan strzeleński Piotr Cieślik i Marcin Czaplicki – radni powiatowi Paweł Pamfil, Marcin Borowski, Justyna Bogacz – radni gminni Ewa Jaroszewska – kierownik ŚDS. W uroczystości uczestniczyli także uczniowie szkół podstawowych: SP im. Jana Dałkowskiego, SP im. A.A. Michelsona oraz SP Markowice. Ważną rolę odegrali harcerze z ZSP w Strzelnie: Zuzanna Kaszkowiak, Katarzyna Poliwka, Stanisław Poliwka, Oliwia Bandosz, Adam Krzewina, Wiktoria Węgierska, Antoni Węgierski, Aleksander Zachwieja, Wiktor Pawliński, Kacper Pawłowski, Maja Bolińska, Wiktoria Sobczak, Julia Barańska, Lena Zielińska, Julia Zielińska, Agnieszka Siekacz, Oliwia Mikołajczak, Antonina Majewska, Maria Gorzkiewicz, Natalia Siekacz, Zuzanna Rychlewska, Marta Walkiewicz, Julia Kaźmierczak, którzy pełnili wartę przy pomnikach. Ponadto, to właśnie oni przeprowadzili akcję „Żonkile”, przypinając uczestnikom papierowe kwiaty – symbol pamięci o bohaterach i ofiarach powstania w getcie warszawskim.

W miejscach pamięci modlitwę za zmarłych odmówił proboszcz strzeleńskiej parafii ks. Jan Kwiatkowski.

HISTORIA SPOŁECZNOŚCI ŻYDOWSKIEJ W STRZELNIE

Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej w 1772 roku Strzelno znalazło się w granicach Prus. Nowe władze, które pojawiły się w mieście w styczniu 1773 roku, zaczęły kształtować jego życie według własnych zasad. Jednym z efektów tych zmian była nowa struktura wyznaniowa mieszkańców – obok protestantów zaczęli osiedlać się tu również Żydzi. Wcześniej było to niemożliwe, ponieważ Strzelno jako miasto należące do norbertanek pozostawało dla nich zamknięte.

Mimo zakazu klasztor utrzymywał kontakty finansowe z Żydami z Inowrocławia, a pojedyncze osoby żydowskiego pochodzenia pojawiały się w mieście po przejściu na chrześcijaństwo. Dopiero jednak po włączeniu Strzelna do Prus rozpoczęło się regularne osadnictwo żydowskie. Szczególnie przyspieszyło ono po wielkim pożarze Inowrocławia w 1775 roku, który zniszczył tamtejszą dzielnicę żydowską.

Pierwsze wzmianki o Żydach w Strzelnie pochodzą z 1788 roku, mieszkało tu wówczas pięć rodzin, łącznie 28 osób. W XIX wieku liczba ta szybko rosła: w latach 40. XIX wieku społeczność liczyła już około 400 osób, a szczyt osiągnęła w 1857 roku, 580 mieszkańców. Później zaczęła stopniowo maleć. W 1900 roku było ich 226, a tuż przed II wojną światową zaledwie około 35.

Strzeleńscy Żydzi tworzyli gminę wyznaniową o charakterze reformowanym. Wpływy oświecenia i haskali widoczne były m.in. w wprowadzeniu śpiewu chóralnego w synagodze (chór działał od 1844 roku) oraz w używaniu języka niemieckiego w kazaniach i na nagrobkach. Gmina prowadziła liczne organizacje: towarzystwo pogrzebowe, opieki nad chorymi, kobiece, kredytowe czy zajmujące się kulturą.

W Strzelnie działała także szkoła żydowska przy ul. Lipowej, jedyny zachowany do dziś obiekt związany z dawną społecznością. W 1877 roku była to szkoła dwuklasowa, a na początku XX wieku uczyło się w niej ponad 40 dzieci. Gmina posiadała również synagogę, wzniesioną w 1844 roku przy dzisiejszej ul. Inowrocławskiej. W 1878 roku doszło tam do katastrofy budowlanej, podczas święta Jom Kippur zawalił się dach, na szczęście bez ofiar śmiertelnych.

Wśród strzeleńskich Żydów byli zarówno rzemieślnicy i drobni kupcy, jak i osoby zamożne. Z tej społeczności wywodziły się także wybitne postacie, m.in. Ridley Haim Herschell -późniejszy kaznodzieja w Anglii, Ludwig Jacobowski – pisarz, Aron Horwitz – autor podręczników, oraz Albert Abraham Michelson – fizyk, laureat Nagrody Nobla.

W 1932 roku gmina żydowska w Strzelnie została formalnie zlikwidowana i włączona do gminy w Inowrocławiu. Jej majątek: synagoga, szkoła, cmentarz i grunty został przekazany nowej administracji. W okresie międzywojennym działalność organizacji żydowskich stopniowo zamierała.

Tragiczny finał przyniosła II wojna światowa. W 1939 roku większość żydowskich mieszkańców Strzelna została zamordowana lub wysiedlona. Niemcy zburzyli synagogę i zniszczyli cmentarz. Po wojnie społeczność ta już się nie odrodziła. W sprawozdaniu burmistrza z 1949 roku nie ma już wzmianki o Żydach w mieście.

Dziś jedynym materialnym śladem ich obecności pozostaje budynek dawnej szkoły przy ul. Lipowej. Jak podkreśla historyk Jacek Sech, Żydzi przez ponad sto lat współtworzyli Strzelno, jego gospodarkę, kulturę i historię. Zachowanie pamięci o nich jest częścią lokalnego dziedzictwa.